Fenomeni

Savamala: Zdanja Luke Ćelovića Trebinjca

Nekada je Savamala bila određena Karađorđevom ulicom, potom Bosanskom koja danas nosi ime po Gavrilu Principu, Kraljice Natalije, Sarajevskom, pa Savskom, a dosezala je do Miloševe.  Danas njen severni deo pripada opštini Stari Grad dok centralni i južni deo pripadaju opštini Savski Venac.

 

Fotografije: Aleksandar Jočić

 

Danas je Savamala sinonim za nezakonito rušenje pod okriljem noći i kao deo projekta “Beograd na vodi”. A nije uvek bilo tako. Iako u samom centru Beograda, Savamala kao da je njegova periferija. Stare, oronule i pomalo zapuštene fasade podsećaju na vreme kada su bogati trgovci i ministri Karađorđevu ulicu birali kao najpoželjniju lokaciju za gradnju svojih kuća. Nemi svedoci vremena podsećaju da su se, nekada, bogati i uspešni ljudi vodili mišlju: Ako je Gospod pogledao na mene i omogućio mi da u blagostanju provedem život, onda je moj zadatak da deo te blagodeti podelim s onima koji su rođeni bez takve milosti.

 

Poseban pečat Savamali podario je Luka Ćelović Trebinjac. U Beograd je došao 1872, kao osamnaestogodišnjak, a šest godina kasnije započinje samostalno da se bavi trgovinom. U prvim poduhvatima nesebično mu pomoć pružaju zemljaci, čuveni beogradski trgovci Paranos i Krsmanović. Trguje žitom, šljivama i svom vrstom hrane.Bez iskustva i bez najosnovnijeg obrazovanja, svojom prirodnom bistrinom i upornošću postiže vrlo brzo prve uspehe. Uskoro napušta svoju prvu magazu na Savi i bavi se liferacijom ovsa za vojsku i hleba za opštinske stražare.

 

Hotel “Bristol”, pogled iz Hercegovačke ulice

 

Njegova je nesumnjiva zasluga što je deo nekadašnje Savamale od Javorske ulice do Železničke stanice uređena po uzoru na velike evropske gradove. U Savamali Luka Ćelović podiže prvo svoju porodičnu kuću u Ul. Kraljevića Marka br. 1. Ta kuća je sazidana 1903. godine a gradio je inž. Miloš Savčić u saradnji sa nepoznatim arhitektom koji je bio zaposlen u Savčićevoj inženjersko-tehničkoj kancelariji. Kao ugledan trgovac učestvuje u osnivanju Beogradske zadruge i velelepnog zdanja “Bristola”.

 

Beogradska zadruga je prva deoničarska banka malih i srednjih trgovaca, zanatlija i činovnika. Strogi Ćelovićev kodeks koji su morali da poštuju deoničari od zadruge stvara moćnu instituciju koja je iznedrila generaciju najvećih privrednika Srbije. Ćelović živi skromno i usamljenički, a novac tajno ulaže u oslobađanje srpskih krajeva.

 

Zgrada Beogradske zadruge

 

U ono vreme su dobrostojeći ljudi smatrali osnivanje zadužbina jednom vrstom duhovne i materijalne obaveze. Trebinjac je bio među najvećima od njih, pa je Beogradskom univerzitetu ostavio najznačajniji deo svoje imovine. Osnovao je „Zadužbinu Luke Ćelovića – Trebinjca, beogradskog trgovca“ 1926. u sklopu proslave dana Svetog Save na Beogradskom univerzitetu.

 

Hotel Bristol,pogled iz Karađorđeve ulice

 

Njegovo pismo pročitao je tadašnji rektor Pavle Popović. Osim dvospratne kuće u kojoj je umro, u njen sastav ulazile su i kuća i plac u Javorskoj ulici 7 i 9, palata na uglu Karađorđeve 65 i Zagrebačke 1, u kojoj su 24 stana i šest dućana. Zahvaljujući “Bogu i prijateljima koji su mu pomogli da stekne svoje imanje u Srbiji koja ga je primila kao najrođenijeg”, rođeni Trebinjac u pismu-oporuci ostavio je i palatu duž cele Zagrebačke ulice, brojevi 3, 5, 7 i 9, i Bosanske 16 (danas Gavrila Principa) sa 31 stanom i sedam radnji.

 

Uz veliki lični trud dobio je od Beogradske opštine dozvolu da na svom imanju podigne veliki, lep, pravi evropski park.

 

Ulaz u porodičnu kuću Luke Ćelovića u ul. Kraljevica Marka br. 1

 

Taj park je podignut u Karađorđevoj ulici prema Železničkoj stanici. Još uvek u Beogradu živi sećanje njegovih stanovnika, koji su rođeni u Savamali između 1910. i 1920. godine, na usamljenog starog gospodina koji svakog jutra obilazi park nadgledajući svog baštovana kako neguje i kreše ukrasno rastinje i prelepe ruže donete iz ko zna koje zemlje, a koje su se tim dečacima činile visoke kao drveće. Očevi su tim dečacima govorili da je to Luka Ćelović, da ga pozdrave i priđu mu ruci, što je usamljenog starca uvek radovalo.

 

Sve svoje imanje testamentom ostavio je Beogradskom univerzitetu što je ukupno iznosilo više od 50 miliona tadašnjih dinara. Istorijski zapisi kažu da je, nakon njegove smrti, fond Luke Ćelovića preko rentiranja stambenog prostora mesečno donosio 260.000 dinara, što je u ono vreme moglo da pokrije više od 50 profesorskih plata. Tim novcem su finansirani brojni naučni radovi.

 

Zgrada Beogradske zadruge

 

Uslov ostavioca bio je da samo čist prihod Zadužbine može da se troši za naučne potrebe Univerziteta, a osnovni kapital ni u kom slučaju ne sme da se umanji. O radu ove ogromne zadužbine podnošen je jednom godišnje izveštaj i, tako, sve do 1969. godine. Naime, te godine počeli su pregovori sa preduzećem “Metalservis” o prodaji zgrade u Zagrebačkoj u kojoj je bio studentski dom. I pored protivljenja javnosti, Beogradski univerzitet je zamenio ove nepokretnosti za nekoliko stanova ne hajući za Trebinjčevu volju kao ni za pomoć koju su od njega dobijale nauka i kultura.

 

Zgrada Beogradske zadruge, detalj

 

Nјegov portret u prirodnoj veličini, delo Bate Vukanovića kojem je izgublјen trag 1943. godine, otkuplјen je 2016. godine i nalazi se u rektoratu Univerziteta u Beogradu. Jedini trag u Beogradu koji upućuje na Luku Ćelovića je ime parka koji se nalazi ispred zgrade Ekonomskog fakulteta u Beogradu

 

 

Kategorije